12 lutego 2026
Rys historyczny Archiwum Państwowe w Kielcach Oddział w Sandomierzu
Sandomierski Oddział Powiatowy Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Kielcach rozpoczął swoją działalność z dniem 1 grudnia 1950 r. Po ukazaniu się Dekretu z dnia 29 marca 1951 r. o archiwach państwowych (Dz.U. 1951 nr 19 poz. 149) funkcjonował pod nazwą Powiatowe Archiwum Państwowe w Sandomierzu. Obejmowało zasięgiem działania powiaty: sandomierski i opatowski, a po utworzeniu w 1954 r. powiatu staszowskiego również i ten powiat. Zgodnie z wymienionym wyżej dekretem powiatowe archiwa miały zabezpieczać i przekazywać do wojewódzkich archiwów państwowych materiały archiwalne z terenu swej działalności. Najważniejszym wydarzeniem w rozwoju archiwów powiatowych, w tym także Powiatowego Archiwum Państwowego w Sandomierzu, było Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 lutego 1957 r. w sprawie państwowego zasobu archiwalnego (Dz.U. 1957 nr 12 poz. 66) wraz Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1958 r. zmieniające rozporządzenie z dnia 19 lutego 1957 r. w sprawie państwowego zasobu archiwalnego (Dz.U. 1958 nr 2 poz. 12), które przyznało archiwom powiatowym prawo do wieczystego przechowywania zasobu archiwalnego. Podniesieniu rangi archiwów powiatowych służyły także wytyczne Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z 1958 r. (Wytyczne z dnia 24 kwietnia 1958 r. w sprawie nowego profilu archiwów powiatowych /w:/ Zbiór przepisów archiwalnych. Stan na dzień 30 VI 1961 r. opr. M. Bielińska, A. Ptaśnikowa. Warszawa 1962, s. 40-41), które ustaliły m.in., że zasób archiwów powiatowych będzie obejmował archiwalia szczebla powiatowego i niższego począwszy od XIX w., oraz nałożyły obowiązek aktywnego włączenia się archiwów w nurt życia kulturalnego i naukowego regionu.
Następne zmiany organizacyjne dotyczyły Powiatowego Archiwum Państwowego w Sandomierzu, które w 1965 r., zostało przemianowane na Oddział Terenowy Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Kielcach.
W związku z reformą dwustopniowego podziału administracyjnego kraju w 1975 r. Oddział w Sandomierzu został przekształcony z dniem 21 stycznia 1976 r. w niezależne Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Tarnobrzegu z siedzibą w Sandomierzu. (Zarządzenie nr 4 Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki), obejmującego swoim działaniem teren nowo utworzonego województwa tarnobrzeskiego. Statut Archiwum Wojewódzkiego określał, że jego zasób stanowią materiały archiwalne zgromadzone do dnia 31 stycznia 1976 r. w Oddziale Terenowym w Sandomierzu i Powiatowym Archiwum Państwowym w Tarnobrzegu (powstało 1 września 1953 r. i było bezpośrednio podporządkowane Wojewódzkiemu Archiwum Państwowemu w Rzeszowie z siedzibą w Przemyślu. Obejmowało swoim zasięgiem działania powiaty: tarnobrzeski, niżański /od 1973 r. stalowowolski/ i mielecki), a także akta powstałe lub powstające na terenie działania Wojewódzkiego Archiwum Państwowego i przejmowane przez nie od władz, urzędów, instytucji, organizacji i osób prywatnych.
Sandomierskie archiwum wydało przewodniki archiwalny: Z. Świder, Informator o zasobie archiwalnym Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Tarnobrzegu z siedzibą w Sandomierzu, Sandomierz – Rzeszów 1980.
Od 1 kwietnia 1985 r. Zarządzeniem nr 2 Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych Archiwum w Sandomierzu został oddziałem zamiejscowym Archiwum Państwowego w Kielcach. Archiwum w Sandomierzu początkowo mieściło się w gmachu ratusza, a od 1965 r. w otrzymanym w użytkowanie adaptowanych i wyremontowanych budynkach sandomierskiej synagogi i kahału przy ul. Żydowskiej 4. Kierownikami placówki byli: Stanisław Walczyna, Zdzisława Świder, Piotr Pawłowski, a obecnie funkcję tę pełni Aleksander Kondrat.
Obecnie oddział zamiejscowy w Sandomierzu nosi nazwę Archiwum Państwowe w Kielcach Oddział w Sandomierzu (Zarządzenie nr 16 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 31 marca 2022 r. w sprawie nadania statutu Archiwum Państwowemu w Kielcach Dz.U. Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych 2022 poz. 16). Zakres kompetencji terytorialnych placówki to tereny należące do byłego województwa tarnobrzeskiego.