10 kwietnia 2026
„Ja słyszę ten tytuł i staram się
o tych ludziach myśleć, co chronili mnie.
Ja pytam i pytam: O na miły Bóg,
czy ja bym na ich miejscu tak uczynić mógł?
/…/ To oni w czasie wojny codziennie szli na bój.
To oni, to sprawili, że świat się ostał mój.
To oni, te filary, tych Sprawiedliwych brać,
Na których się opiera po dziś dzień ten świat.
Za wasze bohaterstwo, za waszą mocną dłoń
Przed wami, Sprawiedliwi, w podzięce chylę skroń.
Chaim Chefer
W dniu 24 marca obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. Z ponad 28 tysięcy „Sprawiedliwych” na całym świecie, medalem „Sprawiedliwy wśród narodów świata” uhonorowanych zostało 7 tysięcy Polaków. Lecz nie są to wszyscy, którzy narażali własne życie i bliskich za okazaną pomoc ludności żydowskiej. Tych często zapomnianych, bądź nieznanych jeszcze „Sprawiedliwych” było jeszcze wielu.
W prezentowanych materiałach archiwalnych przedstawiamy dokumenty sprawy Anny Bogdanowicz z Kielc, aresztowanej 17 lutego 1942 r. z podejrzeniem o pomoc Żydom. Przetransportowano do innego więzienia lub zakładu przez oddział policji bezpieczeństwa SIPO.
„Sprawiedliwej” Marii Sowiar-Chodnikiewicz, inicjatorce wzniesienia pomnika pamięci zamordowanych w getcie kieleckim Żydów i niosących im pomoc Polaków. Rada „Sprawiedliwych wśród narodów świata” przy Instytucie Pamięci „Yad Vaschem” w Jerozolimie przyznała jej w 1989 r. medal „Sprawiedliwej wśród narodów świata”. Pani Maria Chodnikiewicz, z patriotycznym, pięknym wpisanym w niepodległość i pomoc ludziom życiorysie, pomogła przeżyć Żydówce Hanie Szlami obóz koncentracyjny Auschiwtz Birkenau. Zmarła 31 lipca 2007 r. w Kielcach, pozostawiając wciąż żywą historię zapisaną w dokumentach oraz swoje wspomnienia w udostępnionej audycji radiowej.
Ponadto na wystawie zamieszczono materiały prasowe dotyczące pomnika ofiar pomordowanych Żydów oraz „Sprawiedliwych” z Kielecczyzny, którego odsłonięcie połączono z 50. rocznicą pogromu w Kielcach z 4 lipca 1946 r.
Do dziś nie znamy wszystkich nazwisk Polaków, którzy z narażeniem życia pomagali ludności żydowskiej. Zamieszczone, przykładowe fragmenty relacji ze wspomnień o powszechnym udzielaniu pomocy Żydom, są tylko niewielką częścią historii „Sprawiedliwych” na Ziemi Świętokrzyskiej spisaną przez tych, którzy przeżyli i mogli przekazać to świadectwo bohaterstwa tych wymienionych z nazwiska, jak również do dziś bezimiennych.
Przygotowali:
Łukasz Guldon, Aleksander Kondrat
