Historia archiwum

Zarys dziejów Archiwum Państwowego w Kielcach

Początki działalności Archiwum Państwowego w Kielcach sięgają do doświadczeń pierwszych archiwów istniejących w regionie kieleckim w XVIII–XX wieku. Najważniejszymi z nich były placówki powstałe przy organach administracji państwowej, sądowej, oświatowej, skarbowej oraz instytucjach samorządowych, a spuścizna po ich działalności stanowi trzon przechowywanego zasobu archiwum. Wytwarzana i gromadzona przez stulecia dokumentacja według przepisów obowiązujących w różnych okresach historycznych, poza historią i dziejami administrowania ziemiami regionu kieleckiego, stanowi niewątpliwie ważny przyczynek do początków i późniejszej działalności archiwum kieleckiego. Wśród najbardziej reprezentatywnych zbiorów charakteryzujących wiek XIX i początki XX w. po odzyskanie Niepodległości należy pozostałość dokumentacyjna po m.in.: Rządzie Gubernialnym Krakowskim (1837–1841), Rządzie Gubernialnym Radomskim [1789] 1807–1866 [1886]; Rządzie Gubernialnym Kieleckim [1802] 1866–1918 [1919]; Naczelniku Powiatu Kieleckiego [1810] 1816–1866 [1875]; archiwach gubernialnych urzędów powiatowych z lat 1867–1915 ; gubernialnych władzach skarbowych, oświatowych, sądowych; Cesarsko-Królewskich Komendach Powiatowych czy archiwach instytucji kościelnych, archiwach prywatnych i rodowych.

Wraz z organizacją państwowej służby archiwalnej, na mocy Dekretu o organizacji archiwów państwowych i opiece nad archiwaliami z dnia 7 lutego 1919 roku i powołaniem do życia Wydziału Archiwów Państwowych w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, powstała sieć archiwów państwowych, w składzie której działalność rozpoczęło Archiwum Państwowe w Kielcach. W przechowywanym zasobie archiwalnym pozostały jednakże jedynie archiwalia dokumentujące pracę archiwum kieleckiego dopiero od 1923 r. W dwudziestoleciu międzywojennym działalność archiwum wiązała się z dużymi trudnościami lokalowymi i niedostatkiem obsady personalnej. Pierwszą siedzibą placówki były pomieszczenia w byłego Pałacu Biskupów Krakowskich z jednoosobową obsadą kierującego nią Zenona Żurakowskiego. Następnie działalność archiwum nadzorowali Lucjan Głazek, Czesław Milewski, Ludwik Bazylewski i Ferdynand Krone. W 1935 r. siedzibę archiwum przeniesiono do budynku przy ul. Mickiewicza 5 w Kielcach.

Po wybuchu II wojny światowej archiwum kieleckie funkcjonowało w obrębie Generalnej Guberni pod zarządem Generalnej Dyrekcji Archiwów przy Rządzie Generalnego Gubernatora. Podczas okupacji zmieniało ono siedzibę dwukrotnie przenosząc się z lokalu przy ul. Mickiewicza 5 do byłego Pałacu Biskupów Krakowskich, a następnie do Kamienicy Sołtyków przy zbiegu ulic Kilińskiego i Rynku w Kielcach. Działalność archiwum skupiała się wtedy na porządkowaniu przechowywanych archiwaliów pod kierownictwem: F. Krone, Franciszka Paprockiego, Franciszka Mozarskiego i Antoniego Rybarskiego. Personel umiejętnie opóźniał prace nad przygotowywaniem wysyłki akt do Rzeszy, a dzięki jego trosce ocalała przed grabieżą przez okupanta okazała część najcenniejszych archiwaliów przechowywanych w zasobie. Na terenie archiwum prowadzono również konspiracyjną działalność edukacyjną.

W 1945 r. Archiwum Państwowe w Kielcach przejmowało głównie archiwalia narażone na zniszczenie. Z powodu braku miejsca do przechowywania część zasobu zabezpieczono w lokalu Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Kielcach, w której jeszcze w roku 1949 znajdowały się akta rodowe i podworskie. W 1950 r. funkcję kierownika archiwum pełnił Marian Witkowski, następnie pracą placówki kierował Władysław Prawdzik (1950–1951), a po nim Jan Pazdur (1951–1952) – znany historyk i regionalista kielecki.

Na mocy dekretu z dnia 19 marca 1951 r. O organizacji archiwów państwowych i opiece nad archiwaliami oraz Zarządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 14 stycznia 1952 r. w sprawie sieci archiwalnej, nadzór nad archiwum objął Stanisław Steczeń i w tym też roku otrzymało ono statut organizacyjny wydany na podstawie Zarządzenia nr 22 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 23 grudnia 1952 r.

Na podstawie wspomnianych przepisów na terenie województwa kieleckiego utworzono archiwa powiatowe nazwane w fazie organizacji oddziałami powiatowymi, których organizatorem było Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Kielcach. Powołano wówczas archiwa powiatowe w Starachowicach i w Sandomierzu (1950), w Końskich (1951–1975), w Opocznie (1951–1952). W 1952 r. rozpoczęło działalność archiwum w Pińczowie (1952–2011), a jako ostatnie powstało archiwum w Jędrzejowie (1954–2011). W latach 1950–1952 archiwum radomskie było oddziałem zamiejscowym archiwum kieleckiego (w latach 1952–1975 funkcjonowało jako Oddział Terenowy Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Kielcach).

W 1951 r. kieleckie władze wojewódzkie przekazały archiwum kieleckiemu do odbudowy i adaptacji budynek po byłej synagodze żydowskiej w centrum miasta przy ul. Warszawskiej 17. Obiekt ten archiwum zajmowało od 1955 r., a funkcję dyrektora do 1963 r. pełnił wspomniany Stanisław Steczeń. Budynek o pow. ok. 900 m² stworzył nowe możliwości do przejmowania zasobu z terenu miasta i województwa kieleckiego w zwiększonych ilościach. Dobra sytuacja lokalowa pozwoliła również na zintensyfikowanie prac archiwalnych nad przechowywanym zasobem. W okresie tym archiwum zarządzali dyrektorzy: Jan Naumiuk (1963–1964), Helena Kisiel (1964), Stanisław Marcinkowski (1964–1982, Elwira Szczepaniak (1983–2009).

W latach 80. XX w. (po wprowadzeniu Ustawy o Narodowym Zasobie Archiwalnym z 1983 r.), później po zmianach ustrojowych przełomu lat 1989/1990, nastąpiła również zmiana nazwy archiwum z używanej po 1945 r. Wojewódzkie Archiwum Państwowe na obowiązującą obecnie – Archiwum Państwowe w Kielcach.

Zmiana siedziby archiwum i przeprowadzka zasobu do obecnie zajmowanego obiektu przy ul. Kusocińskiego 57 w Kielcach  odbyła się w latach 2010–2011. Przewieziono i scalono w jej trakcie zasób byłej centrali w Kielcach, magazynów użyczonych przez Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach oraz ze zlikwidowanych Oddziałów Zamiejscowych w Jędrzejowie, Pińczowie i Starachowicach. Prace te nadzorowali kierujący archiwum dyrektorzy: Rafał Chałoński (2009–2011), p.o. dyrektora Wojciech Grzesik (2011) oraz od lipca 2011 r. dyrektor Archiwum Państwowego w Kielcach dr Wiesława Rutkowska.

Obecnie Archiwum Państwowe w Kielcach posiada 1 Oddział Zamiejscowy w Sandomierzu, przy ul. Żydowskiej 4.