Kielce w pierwszej połowie XIX w.

  • Drukuj zawartość bieżącej strony
  • Zapisz tekst bieżącej strony do PDF

14 grudnia 2015

Kielce przed rozbiorami

Kielce do schyłku XVIII stulecia były niewielkim miasteczkiem, stanowiącym własność biskupów krakowskich. Dopiero w 1789 r. miasto przeszło na własność państwa.

Najważniejszym wydarzeniem w dziejach średniowiecznych Kielc było ufundowanie i budowa kościoła kolegiackiego, czyli dzisiejszej katedry na przełomie XII i XIII w. Przez stulecia świątynia ta była ważnym ośrodkiem życia religijnego i kulturalnego w mieście i jego najbliższej okolicy. Starszy od kolegiaty był pierwszy parafialny, drewniany kościół w Kielcach pod wezwaniem św. Wojciecha, który powstał na przełomie XI i XII w.

Gospodarka Kielc była słabo rozwinięta, a źródłem utrzymania ludności było głównie rolnictwo, w mniejszym stopniu drobne rzemiosło i lokalny handel. W XVI w. sytuacja gospodarcza Kielc uległa poprawie dzięki królewskim przywilejom dla miasta, które sprzyjały rozwojowi handlu. Korzystny wpływ na gospodarkę miało też odkrycie w okolicy rud ołowiu, żelaza i miedzi oraz ich wydobycie, wytop i obróbka. U schyłku XVIII w. w Kielcach mieszkało ok. 1600-1900 osób.

W XVI, XVII i XVIII w. wzniesiono w Kielcach wiele ważnych budynków, z których wiele przetrwało do dnia dzisiejszego. Były to min.: ratusz (nieistniejący), pałac biskupów krakowskich, seminarium duchowne, kościół św. Leonarda z klasztorem i szpitalem sióstr miłosierdzia (nieistniejące), kościół św. Trójcy, kościół i klasztor na Karczówce, oraz nowy, murowany kościół św. Wojciecha,

Do początku XIX w. Kielce były małym, rolniczym, zaniedbanym miasteczkiem. Jego centrum stanowił rynek. Miasto składało się z dwóch części. Pierwsza obejmowała rynek i jego najbliższą okolicę (dzisiejsze ulice Bodzentyńska, Leonarda, Duża, Mała, Kozia, Warszawska, Leśna). Druga część położona była na Wzgórzu Zamkowym, gdzie znajdował się pałac, kolegiata (dzisiejsza katedra) i inne zabudowania kościelne. W mieście przeważała zabudowa drewniana, dlatego też, gdy w Kielcach w 1800 r. wybuchł pożar, niemal całe miasto zostało zniszczone. Przetrwały tylko niektóre kamienice w rynku oraz zabudowania kościelne leżące na Wzgórzu Zamkowym. Dzięki wysiłkowi i zaangażowaniu mieszkańców Kielce szybko podniosły się z ruiny i nastąpiła ich odbudowa.

Do 1795 r. Kielce należały do województwa sandomierskiego i powiatu chęcińskiego. Po III rozbiorze Polski miasto znalazło się pod zaborem austriackim. Natomiast w latach 1809-1815 miasto należało do Księstwa Warszawskiego, a po jego likwidacji Kielce zostały włączone do zaboru rosyjskiego, czyli Królestwa Polskiego.

Kielce w połowie XIX w.

Kielce ośrodkiem administracji

Do schyłku XVIII w. Kielce nie były ośrodkiem administracji państwowej. Dopiero w czasach zaboru austriackiego stały się siedzibą cyrkułu kieleckiego, a w 1810 r. kiedy weszły w skład Księstwa Warszawskiego Kielce zostały miastem powiatowym. Największe zmiany nastąpiły w 1816 r. kiedy w Kielcach ustanowioną siedzibę Głównej Dyrekcji Górniczej, a następnie stolicę województwa krakowskiego. W 1837 r. województwo krakowskie zmieniło nazwę na gubernia krakowska. W 1841 r. nazwano ją gubernią kielecką. Niestety w 1844 r. gubernię kielecką przyłączono do guberni radomskiej, której stolicą był Radom. Kielce zostały zdegradowane do rangi miasta powiatowego. Kielce stały się ponownie stolicą guberni dopiero w 1867 r.

Rozwój przestrzenny, zabudowa gospodarka miejska:

Awans Kielc i uczynienie z nich stolicy województwa spowodował zmiany w wyglądzie miasta. Przede wszystkim należało uporządkować zagospodarowanie przestrzenne, czemu służyć miał sporządzony na początku lat 20. plan regulacyjny. Plan zakładał wytyczenie nowych ulic i placów, rozszerzenie i wyprostowanie istniejących, wyburzenie niektórych budowli. Od 1818 r. przystąpiono do brukowania ulic, budowy trotuarów (chodników), mostków i kanałów ściekowych. W 1821 r. Kielce doczekały się oświetlenia ulicznego. Nie udało się natomiast zrealizować budowy wodociągów. Wzrost liczby ludności spowodował z kolei ożywienie w dziedzinie budownictwa mieszkaniowego. W latach 1817-1828 postawiono 48 domów murowanych. Poza tym zostały wzniesione ważne budowle użyteczności publicznej: ratusz, remiza strażacka przy ul. Leonarda (obecnie pogotowie ratunkowe), szpital św. Aleksandra i tzw. Teatr Lardellich. Władze Kielc zadbały też o upiększenie miasta – w 1830 r. założono park, zwany wówczas ogrodem spacerowym. Pomyślny rozwój przestrzenny i budowlany Kielc w latach 20. i 30. został zahamowany poprzez odebranie Kielcom statusu miasta gubernialnego.

Ludność – liczba i struktura

W 1817 r. Kielce liczyły zaledwie 2904 mieszkańców, w 1827 r. – 4135, w 1835 r. – 4517, w 1840 r. – 4460 (obecnie w Kielcach mieszkał ok. 200 tys. osób). Po likwidacji guberni kieleckiej liczba ta w 1857 r. wynosiła 3882. Ludność Kielc stanowili w większość Polacy wyznania katolickiego, poza tym w mieście mieszkała nieliczna grupa Niemców (ewangelików) i Rosjan (prawosławnych). Liczba tych ostatnich zaczęła wzrastać po powstaniu listopadowym. W Kielcach natomiast nie mogli osiedlać się Żydzi. Dopiero w początku lat 30. XIX mieszkało tu kilka rodzin żydowskich, a w latach 50. kilkanaście. Znaczny napływ Żydów do Kielc nastąpił pod koniec XIX i na początku XX w.

Zajęcia ludności

Głównym zajęciem ludności Kielc było rolnictwo. W 1822 r. aż 75% mieszkańców miasta utrzymywało się z rolnictwa. Poza uprawą ziemi, hodowali oni bydło i trzodę chlewną, która często zanieczyszczała ulice Kielc. Drugą grupę zawodową stanowili rzemieślnicy, przede wszystkim szewcy, krawcy, rzeźnicy i piekarze. Na niskim poziomie stał handel. W Kielcach znajdowały się liczne szynki (karczmy), niewiele było natomiast sklepów. Niezbędne towary kupowano podczas cotygodniowych targów. Odrębne grupy zawodowe stanowili urzędnicy, lekarze, nauczyciele, prawnicy.

Kultura i oświata

W pierwszej połowie XIX w. w Kielcach istniały szkoły elementarne (podstawowe) żeńska i męska. Na poziomie średnim kształciły szkoła wojewódzka (gimnazjum) oraz wyższa szkoła realna. Poza tym istniały prywatne szkoły męskie i żeńskie (pensje). Brak było w tym okresie w Kielcach biblioteki powszechnej. Tylko niektórzy bogatsi i bardziej wykształceni kielczanie posiadali księgozbiory. Biblioteka istniała przy szkole wojewódzkiej. W 1818 r. założono w Kielcach pierwszą drukarnię. Rozwijało się też życie teatralne, zwłaszcza po wzniesieniu tzw. Teatru Lardellich, w którym spektakle wystawiały gościnne grupy teatralne.

Służba zdrowia

W 1827 r. powstał w Kielcach pierwszy szpital, tzw. szpital instytutowy, który swą siedzibę miał początkowo przy ulicy Leśnej. Na przełomie lat 30. i 40. XIX w. wzniesiono nowy budynek dla szpitala św. Aleksandra przy ówczesnej ulicy Dąbrowskiej (dziś ulica Kościuszki). Poza tym istniało lecznictwo otwarte, czyli praktyki lekarskie. W Kielcach od 1816 r. funkcjonowała też apteka.

Życie religijne

Kielce w latach 1805-1818 były siedzibą diecezji. W 1818 r. diecezję kielecką zlikwidowano, a jej terytorium podzielono pomiędzy diecezje krakowską i sandomierską, a katedrę przemianowano na kolegiatę. W pierwszej połowie XIX w. jedyną parafią rzymskokatolicką była parafia kolegiacka (katedralna). Poza tym istniały dwa kościoły, które nie były parafiami –św. Trójcy i św. Wojciecha. Poza granicami Kielc znajdował się kościół i klasztor na Karczówce. Funkcjonowało także seminarium duchowne. Jedyną świątynią innego wyznania był kościół ewangelicko-augsburski wzniesiony w latach 30. przy ul. Konstantego (obecnie Sienkiewicza). Dla nielicznej grupy prawosławnych urządzono w ratuszu prowizoryczną cerkiew.

Cmentarze

Do końca XVIII w. miejscem wiecznego spoczynku mieszkańców Kielc były trzy cmentarze. Pierwszy znajdował się przy kolegiacie (dzisiejsza katedra), drugi przy kościele św. Wojciecha, trzeci z kolei przy kaplicy św. Leonarda (dziś Kieleckie Centrum Kultury). Władze austriackie wydały zarządzenie o zakładaniu cmentarzy poza granicami miasta. Tak doszło do powstania na początku XIX w. nowego cmentarza w Kielcach, który znajdował się na południe od granic miasta, przy dzisiejszej ulicy Ściegiennego. Przetrwał on do czasów obecnych i dziś nazywany jest Cmentarzem Starym.

 PYTANIA I ZADANIA

I. Przeczytaj uważnie źródło nr 1 i odpowiedz na pytania.

 W którym roku Kielce zostały stolicą województwa krakowskiego?

  1. Jakie czynniki zdecydowały, że Kielce zostały stolicą województwa krakowskiego?
  2. Czyją własnością były Kielce w XIX wieku?
  3. Kim był gen. Józef Zajączek? 
  4. Na jakie jednostki administracyjne podzielone było Królestwo Polskie w tym okresie?
  5. Jak sądzisz, jakie znaczenie dla Kielc miał awans na stolicę województwa?
  6. Dlaczego stolicą województwa krakowskiego nie mógł zostać Kraków?

Źródło 1

Postanowienie gen. Józefa Zajączka z 6 września 1816 r. o przeniesieniu stolicy województwa krakowskiego do Kielc.

Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. 1, nr 7, s. 429-430.


II. Przyjrzyj się dokładnie źródłom nr 2 i 3, odpowiedz na pytania i wykonaj zadania.

  1. Wymień, z jakich elementów składa się plan - źródło nr 2?
  2. Porównaj obszar, granice i zabudowę Kielc w XIX i XXI w. Wykorzystaj w tym celu odpowiednie plany miasta.
  3. Wymień ulice i place zaznaczone na planach.
  4. Zbadaj, które z ulic zaznaczonych na planach nosiły te same nazwy co dziś.
  5. Odszukaj na planie (źródło nr 2):

           a) Rynek

           b) rzeki

           c) stawy

           d) katedrę

           e) pałac biskupów krakowskich

           f) seminarium duchowne

           g) ratusz.

          6. W źródle nr 3 zaznaczono trzy obiekty, których brak w źródle nr 2. Odszukaj te obiekty.
          7.   Jak myślisz, dlaczego nie zaznaczono ich w źródle nr 2?
          8. Czy w źródle nr 2 potrafisz odnaleźć dzielnicę, w której mieszkasz?      Jeśli nie, uzasadnij  dlaczego.
          9. Ustal, czy w Kielcach więcej było budynków drewnianych czy murowanych.

 

  

 Źródło 2

 Plan Miasta Wojewódzkiego Województwa Krakowskiego Kielc, wymierzony w roku 1823 przez geometrę przysięgłego Mariana Potockiego, kopiowany w 1836 przez geometrę przysięgłego Morawskiego.

Archiwum Państwowe w Kielcach, Rząd Gubernialny Radomski, plany, sygn. 2.

 

                                             

Źródło 3

 Plan sytuacyjny części miasta Kielc wykazujący położenie placu na targowisko i plac musztry [1858 r.]

Archiwum Państwowe w Kielcach, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 2336, s. 65.

 

Czy wiesz, że...

 

Charakterystycznym punktem na planie regulacyjnym jest plac Aleksandra o kształcie kolistym. Na placu tym zaznaczono czerwonym kolorem dużych rozmiarów budynek. Był to tzw. Gmach Leonarda. Budowlę wzniesiono w XVIII w. jako klasztor i szpital sióstr miłosierdzia, zwanych szarytkami. Do przekazania budynku zakonnicom nigdy nie doszło. W 1789 r. przeszedł on na własność skarbu państwa. W 1816 r. rozpoczął się remont obiektu, który został przeznaczony na siedzibę władz województwa krakowskiego – Komisji Wojewódzkiej. W ciągu następnych dziesięcioleci XIX w. Gmach Leonarda służył jako szpital wojskowy, a potem także jako koszary wojskowe. W 1974 r. zabytkowy budynek zburzono, aby uzyskać plac pod budowę nowego teatru, czyli obecnego Kieleckiego Centrum Kultury. 


 

III. Źródło nr 4 to lista mieszkańców Kielc, którzy opłacali składkę ogniową. Przeczytaj tekst i odpowiedz na pytania.

  1. Wymień cztery kategorie budynków znajdujących się w Kielcach!
  2. Ile kościołów znajdowało się w Kielcach w 1853 r.?
  3. Czy wszystkie zabudowania kościelne należały do kościoła rzymskokatolickiego?
  4. Podaj ile było w Kielcach budynków prywatnych?
  5. Jak nazywał się budynek, w którym urzędowały władze miasta?

                                  

Źródło 4

 Rozkład składki ogniowej od nieruchomości w mieście Kielcach za rok 1853. Archiwum Państwowe w Kielcach, Akta miasta Kielc, sygn. 148, s. 51-67.


 

IV. Źródło nr 5 to lista mieszkańców Kielc uiszczających opłatę za prowadzenie działalności w 1841r. Przeczytaj tekst i odpowiedz na pytania.

  1. Jakie były główne zajęcia i źródła utrzymania mieszkańców Kielc w połowie XIX w.?
  2. Który zawód występuje na liście najczęściej?
  3. Przedstawiciele, którego zawodu uiszczali największą opłatę za prowadzenie działalności (kanon)?
  4. Podaj nazwiska rzemieślników zajmujących się budową i naprawą pieców.
  5. Podaj nazwiska rzemieślników zajmujących się wytwarzaniem uprzęży konnych i siodeł.
  6. Które z wymienionych zawodów już dziś nie występują, a które są zajęciami ginącymi?
  7. Czy w źródle nr 5, potrafisz znaleźć nazwiska Kielczan, które dziś noszą Twoi koledzy, rodzina, znajomi?

                                           

Źródło 5

 Lista klasyfikacyjna procedentów do opłaty kanonu na rzecz kasy ekonomicznej miasta gubernialnego Kielce pro 1841 pociągniętych

Archiwum Państwowe w Kielcach, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 4106, s. 335-349.


V. Źródło nr 6 to rysunek latarni z 1852 r. Natomiast źródła nr 7 i 8 to pisma urzędowe, w których znajdziesz elementy jej opisu. Przeczytaj teksty, a następnie odpowiedz na pytania i wykonaj zadania.

 

  1. Opisz, jak wyglądała i z jakich części składała się latarnia.
  2. Wyjaśnij, w jaki sposób działała latarnia.
  3. Wybierz właściwą odpowiedź.

Źródłem światła latarni w Kielcach w połowie XIX w. był:

a)      Energia elektryczna

b)      Olej

c)      Nafta

d)     Gaz

 

        4.  Jak sądzisz, czy Kielce w połowie XIX w. były miastem dobrze oświetlonym?
        5.  Wyobraź sobie, że jesteś mieszkańcem dziewiętnastowiecznych Kielc, a Twoja ulica   jest słabo oświetlona. Napisz pismo do władz miasta z prośbą o ustawienie przed Twoim domem latarni.

 

                                                    

 Źródło 6

 Rysunek latarni

Archiwum Państwowe w Kielcach, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 2339, s. 40.

 

                                                      

Źródło 7

Pismo Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych do Rządu Gubernialnego Radomskiego z dnia 12/24 kwietnia 1852 r.

Archiwum Państwowe w Kielcach, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 2339, s. 28-29.

 

                                             

Źródło 8

Raport Naczelnika Powiatu Kieleckiego do Rządu Gubernialnego Radomskiego z dnia 14/26 lutego 1857 r.

Archiwum Państwowe w Kielcach, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 2340, s. 56, 57.


VI. Źródło nr 9 to projekt studni w Kielcach. Źródło nr 10 – kosztorys jej budowy zawiera opis studni. Zapoznaj się za źródłami i odpowiedz na pytania.

  1. Opisz wygląd studni wymieniając elementy, z których się składała.
  2. Wyobraź sobie, że jesteś urzędnikiem miejskim. Twoim zadaniem jest poinformowanie mieszkańców Kielc o zasadach funkcjonowania studni. Napisz instrukcję jej obsługi.

 

Wodę ze studni czerpano w celach spożywczych i sanitarnych. Natomiast woda służąca do ochrony przeciwpożarowej pochodziła z innego źródła.

 

        3. Ustal w oparciu o plany miasta (Źródło nr 2 i 3), skąd pozyskiwano wodę w przypadku pożaru.

 

                                                 

Źródło 9

Projekt na zabudowanie ponad studnią w dziedzińcu Gmachu Rządu Gubernialnego Krakowskiego

Archiwum Państwowe w Kielcach, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 2315, s. 533.

 

                                  

Źródło 10

Wyrachowanie kosztów na restaurację studni w Gmachu Rządu Gubernialnego Krakowskiego sporządzone … dnia 18/30 kwietnia 1841 r.

Archiwum Państwowe w Kielcach, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 2315, s. 531.


VII. Na podstawie tekstu oraz źródeł 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 sformułuj wnioski dotyczące życia codziennego mieszkańców Kielc w połowie XIX w.


Słownik

Klucz

 

 

 

Literatura:

 

  • Adamczyk Jan Leszek, Kielce na planach z lat 1821 i 1823, Kielce 1983.
  • Massalski Adam, Guldon Zenon, Historia Kielc do roku 1945 r., Kielce 2000.
  • Pazdur Jan, Dzieje Kielc do 1863 r., Wrocław 1967.
  • Piwek Jerzy, Kielce w latach 1816-1866. Ludność i gospodarka, Ostrowiec Świętokrzyski 2005.

 

 

Informacje dla nauczycieli

 

Lekcja archiwalna Kielce w pierwszej połowie XIX w. adresowana jest do nauczycieli, którzy chcieliby urozmaicić i uatrakcyjnić zajęcia prowadzone w szkole. Zamieszczone skany materiałów archiwalnych pozwalają na przeprowadzenie pracy ze źródłami historycznymi. Co istotne, analizie i interpretacji poddane zostaną archiwalia nie w postaci podręcznikowej edycji tekstowej, a w formie reprodukcji cyfrowej z zachowaniem oryginalnej kolorystyki i charakteru pisma. Gotowe zestawy pytań i poleceń są jedynie propozycją i mogą być oczywiście przez nauczyciela dowolnie modyfikowane czy uzupełniane. Lekcja może także służyć samodzielnej pracy badawczej ucznia, nabywaniu i rozwijaniu umiejętności poszukiwania informacji z różnych źródeł, analizy źródła historycznego, krytycznego myślenia. Jej celem jest także pogłębianie zainteresowania uczniów historią.

 

Pobierz Kartę pracy.

 

Pomysł i tekst:

Hubert Mazur (Archiwum Państwowe w Kielcach)

Konsultacja dydaktyczna:

dr Grażyna Okła (Instytut Historii UJK)

 

dr Anita Młynarczyk-Tomczyk (Instytut Historii UJK)

 

Maria Bednarska (Świętokrzyskie Centrum Doskonalenia Nauczycieli)

 

Dorota Batóg (Samorządowy Ośrodek Doradztwa Metodycznego i Doskonalenia Nauczycieli w Kielcach)

Skany:

Anna Łucak (Archiwum Państwowe w Kielcach)

Przygotowanie techniczne:

Andrzej Kania (Archiwum Państwowe w Kielcach)

Rozwiń Metryka

Podmiot udostępniający informację:
Data utworzenia:2015-12-14
Data publikacji:2015-12-14
Osoba sporządzająca dokument:
Osoba wprowadzająca dokument:
Liczba odwiedzin:3786